Gedelek’ten Çanakkale’ye Bir Ailenin Hafızasında Savaşın İzleri

17.03.2026 16:47

Çanakkale Savaşı yalnızca cephede kazanılmış bir askeri zafer değil, Anadolu'nun en ücra köylerine kadar uzanan derin bir toplumsal kırılmanın adıdır. Bursa'nın Orhangazi ilçesine bağlı Gedelek Köyü'nde 1913 doğumlu Halil Kızılkaya'nın 21 Haziran 2007 tarihinde yapılan sözlü tarih anlatımı, bu büyük mücadelenin Anadolu insanı üzerindeki etkisini çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır.
Halil Kızılkaya'nın ifadelerine göre babası Emin, Balkan Harbi'nden sağ dönmüş ancak kısa süre sonra ilan edilen son seferberlik ile yeniden askere alınmıştır. O dönemin koşullarında köylerde adeta bir toplama seferberliği yaşanmış, 16 yaşına kadar gençler cepheye gönderilmiştir. "Davullarla toplandılar" ifadesi, bu sürecin ne kadar ani ve kitlesel olduğunu açıkça göstermektedir. Emin de bu dalga içerisinde Çanakkale'ye gitmiş ve bir daha geri dönememiştir.
Kızılkaya'nın anlatımı yalnızca bir şehadet hikâyesi değil, aynı zamanda cephe gerisinin de fotoğrafıdır. Babasının yokluğunda dört çocuklu ailenin geçim mücadelesi, Anadolu'da savaş yıllarının gerçek yüzünü ortaya koyar. Ailenin elindeki tarım ve hayvancılık varlıkları, babanın cepheye gitmeden önce "yarıcılık" usulüyle köyde bir ortağa bırakılmış, bu sayede aile ayakta kalabilmiştir. Bu uygulama, savaş döneminde kırsal ekonominin nasıl sürdürüldüğünü göstermesi açısından önemlidir.
Ancak tüm köy için aynı durum geçerli değildir. Seferberlik nedeniyle üretim ciddi şekilde aksarken, halkın büyük kısmı açlıkla karşı karşıya kalmıştır. Kızılkaya'nın "ayrık otu"ndan yapılan ekmek anlatımı, dönemin yokluk şartlarını en yalın haliyle ortaya koymaktadır. Tarımsal üretimin durma noktasına geldiği, temel gıda maddelerinin bulunamadığı bu süreçte insanlar doğadan topladıkları otları öğüterek hayatta kalmaya çalışmıştır.
İletişim imkânlarının yok denecek kadar sınırlı olduğu bu dönemde, cepheye giden askerlerden uzun süre haber alınamamıştır. Emin'in şehit olduğu bilgisi de savaşların sona ermesinden sonra gelen künyesi ile kesinlik kazanmıştır. Aileye bağlanan cüzi maaş, devletin şehit yakınlarına sağladığı sınırlı desteklerden biri olarak kayıtlara geçmiştir. Bu durum, erken Cumhuriyet dönemine geçişte sosyal destek mekanizmalarının da nasıl şekillendiğine dair önemli bir ipucu sunmaktadır.
Bursa'nın Çanakkale'ye Verdiği Büyük Kayıp
Halil Kızılkaya'nın kişisel hikâyesi, aslında Bursa genelinde yaşanan büyük kaybın küçük bir örneğidir. Cevat Akkanat tarafından hazırlanan "Çanakkale Zaferi ve Bursa" çalışmasında yer alan verilere göre, Bursa merkez ve ilçelerinden Çanakkale Savaşı'na katılan ve şehit düşenlerin sayısı 4092 olarak tespit edilmiştir.
İlçelere göre dağılım incelendiğinde en fazla şehidin Orhaneli ilçesinden verildiği görülmektedir. Orhaneli'yi sırasıyla Mustafakemalpaşa, İnegöl, Karacabey ve Yenişehir takip etmektedir. Verilere göre bazı ilçelerdeki şehit sayıları şu şekildedir:
Gemlik 102, Orhaneli 720, Büyükorhan 47, Gürsu 6, Harmancık 87, İnegöl 534, İznik 49, Karacabey 397, Keles 180, Kestel 42, Mudanya 91, Mustafakemalpaşa 690, Nilüfer 53, Orhangazi 36, Yenişehir 229 ve Yıldırım 2 şehit.
Bu tablo, savaşın Bursa kırsalında nasıl derin bir demografik boşluk oluşturduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Özellikle Orhaneli, Mustafakemalpaşa ve İnegöl gibi ilçelerde yüzlerce genç erkek nüfusun kaybedilmesi, hem ekonomik hem de sosyal yapıyı uzun yıllar etkilemiştir.
Bir Zaferin Ardındaki Sessiz Bedel
Çanakkale Zaferi, askeri anlamda büyük bir başarı olarak tarihe geçmiştir. Ancak bu zaferin ardında, Halil Kızılkaya'nın anlattığı gibi yüz binlerce ailenin yarım kalan hikâyeleri, büyüyemeyen çocukluklar ve yokluk içinde verilen hayatta kalma mücadeleleri bulunmaktadır.
Gedelek Köyü'nden bir çocuğun hafızasında kalanlar, aslında Bursa'nın ve Anadolu'nun ortak hafızasıdır. Cephede kazanılan zafer, köylerde açlıkla, yoklukla ve kayıpla ödenmiştir. Bu nedenle Çanakkale yalnızca bir savaş değil, aynı zamanda bir milletin topyekûn fedakârlığının adıdır.
Kaynak: Cevat Akkanat, Çanakkale Zaferi ve Bursa, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2015.